[Chuỗi bài báo] Tam giác Mỹ - Trung - Đài trong tình hình mới

Trung tâm SCIS giới thiệu chuỗi hai bài báo "Tam giác Mỹ-Đài Loan-Trung Quốc liệu sẽ xảy ra xung đột ?" của ThS. Nguyễn Thế Phương (NCV cộng tác của SCIS) và "Bão tố mới trong tam giác Mỹ - Trung - Đài" của TS. Nguyễn Thành Trung (giám đốc SCIS). Hai bài viết tập trung phân tích những tác động từ các biến động gần đây trên eo biển Đài Loan và đưa ra những kịch bản dự báo đối với tình trạng leo thang căng thẳng trong tam giác Mỹ - Trung - Đài.

 

Bão tố mới trong tam giác Mỹ - Trung - Đài - Ảnh 1.

Tiêm kích F-16 của Đài Loan do Mỹ sản xuất cất cánh từ đường cao tốc trong cuộc tập trận Hán Quang vào tháng 5-2019 - Ảnh: REUTERS

 

1. Tam giác Mỹ - Đài Loan - Trung Quốc liệu sẽ xảy ra xung đột ?

  

ThS. Nguyễn Thế Phương
(Nghiên cứu viên cộng tác của SCIS)


(PLO)- Quan hệ giữa Mỹ và Đài Loan đang ở giai đoạn nồng ấm chưa từng có. Nhưng liệu mối quan hệ này có dẫn tới xung đột với Trung Quốc ?

 

Trong nhiều thập niên, đối với vấn đề Đài Loan, Mỹ luôn mong muốn duy trì nguyên trạng tư thế chính trị của hòn đảo này, đồng thời cố gắng giữ mối quan hệ với Trung Quốc trong tầm kiểm soát.

Washington luôn tìm cách cân bằng quan hệ với cả hai bên. Một mặt, Mỹ tìm cách kiềm chế và thuyết phục Bắc Kinh không sử dụng vũ lực trong vấn đề Đài Loan. Mặt khác, Washington cố gắng tăng cường sức mạnh và khả năng tự cường của hòn đảo này.

Theo ông Joseph Nye, các chính sách trên thể hiện cách tiếp cận “mập mờ chiến lược” (strategic ambiguity). Mặc dù Washington, thông qua Dự luật Quan hệ Đài Loan năm 1999, cam kết bảo vệ Đài Loan trước bất cứ hành động tấn công quân sự nào, nhưng cam kết này không phải vô điều kiện, đặc biệt trong trường hợp Đài Bắc kích động Bắc Kinh bằng cách chính thức tuyên bố theo đuổi độc lập.

Chiến lược này của Mỹ đã phát huy hiệu quả trong khoảng thời gian dài vừa qua, nhất là khi các bên nổ ra căng thẳng. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, có những dấu hiệu cho thấy căng thẳng có nguy cơ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Thứ nhất, chính phủ Trung Quốc dưới thời ông Tập Cận Bình áp dụng một chiến lược ngày càng cứng rắn hơn với Đài Loan, cả về mặt ngoại giao lẫn quân sự. Chiến thắng của Đảng Dân tiến Đài Loan vốn ủng hộ độc lập trong cuộc bầu cử người đứng đầu chính quyền hồi năm 2016 đã phá tan hy vọng của Bắc Kinh rằng mối quan hệ kinh tế bền chặt hơn giữa hai bở eo biển Đài Loan sẽ khiến cả người dân lẫn giới tinh hoa chính trị của hòn đảo này trở nên gần gũi hơn với Trung Quốc.

Sự thiếu hiệu quả trong việc gây sức ép lên Đài Bắc khiến Bắc Kinh gia tăng nỗ lực nhằm cô lập hòn đảo này về mặt ngoại giao. Một số nhỏ quốc gia từ trước tới nay vẫn giữ quan hệ chính thức với Đài Bắc thì nay, dưới sự ảnh hưởng kinh tế của Trung Quốc, đã bắt đầu chấm dứt mối quan hệ này.

 

Bắc Kinh cũng gia tăng sức ép quân sự. Số lượng và quy mô các cuộc tập trận của quân đội Trung Quốc xung quanh eo biển Đài Loan đã gia tăng trong vòng hai năm trở lại đây. Theo tình báo Mỹ, mục tiêu chính của quá trình hiện đại hoá quân đội Trung Quốc vẫn là gia tăng khả năng thực hiện một cuộc thu hồi Đài Loan thành công, trong bối cảnh Mỹ có khả năng can thiệp quân sự.

Giới chức Đài Loan cũng đã bàn luận về khả năng một cuộc thu hồi như thế có thể xảy ra vào khoảng 2020-2021. Hiện tại, bản thân Đài Loan cũng đang đối mặt với các nỗ lực xâm nhập của tình báo phía đại lục.

Đài Loan dưới thời lãnh đạo Thái Anh Văn của đảng Dân tiến đã phản ứng mạnh mẽ với các chính sách của Bắc Kinh. Mặc dù vậy, hiện tại bà Thái đang phải đối mặt với những chỉ trích trong nội bộ đảng, đứng đầu bởi cựu thủ tướng William Lai, người cho rằng bà này không đủ cứng rắn với Trung Quốc.

 

Mỹ có lý do để lo lắng, khi ông Lai và những người đứng sau nhân vật này trong Đảng Dân tiến ủng hộ quan điểm có thể đẩy quan hệ hai bờ eo biển trở nên căng thẳng. Thậm chí, trong nội bộ đảng này còn có phái cực đoan ra sức thúc đẩy một cuộc trưng cầu dân ý về vấn đề Đài Loan độc lập.

Tuy nhiên, trong khi tỏ ra lo lắng về chính trị nội bộ Đài Loan, xu hướng chính trị tại Washington lại đang ngả dần theo hướng từ bỏ “mập mờ chiến lược” và gia tăng ủng hộ một cách tiếp cận cứng rắn hơn với Trung Quốc. Tâm lý này không những được chính quyền của Tổng thống Donald Trump ủng hộ, mà còn được Quốc hội Mỹ hưởng ứng.

Bước tiến mạnh mẽ nhất có thể kể vào đến tháng 3, khi Tổng thống Trump ký ban hành “Đạo luật Thăm viếng Đài Loan” cho phép các quan chức cấp cao Mỹ có thể tổ chức các cuộc gặp mặt với phía Đài Loan. Đạo luật này đã được cả hai viện Quốc hội Mỹ thông qua với tỷ lệ áp đảo. Trước đây, dưới ảnh hưởng Đảo luật Quan hệ Đài Loan, các cuộc gặp mặt chỉ diễn ra ở các cấp thấp hơn.

Tháng 5, lần đầu tiên kể từ năm 1979, hai cố vấn an ninh của Mỹ và Đài Loan gặp nhau trực tiếp lần đầu tiên ở Washington. Cũng trong tháng 5, Đài Loan tuyên bố đổi tên cơ quan đại diện của mình tại Mỹ từ “Hội đồng Điều phối các vấn đề Bắc Mỹ” thành “Hội đồng phụ trách các vấn đề Mỹ của Đài Loan”. Sự kiện trên theo sau việc cơ quan đại diện Mỹ tại Đài Bắc, có tên gọi Viện Mỹ tại Đài Loan, gần đây đã chuyển tới một tổ hợp kiến trúc hoành tráng hơn ở ngoại ô Đài Bắc.

Ngoài ra, trong suốt năm 2018 và đầu năm 2019, các tàu chiến Mỹ đã nhiều lần đi qua eo biển Đài Loan. Tháng 9-2018, chính quyền Trump còn thông qua một khoản mua bán vũ khí trị giá 330 triệu USD với Đài Bắc. Tới đầu tháng 5-2019, Hạ viện Mỹ lại thông qua Dự luật Đảm bảo Đài Loan, thể hiện sự ủng hộ nhiều hơn với hòn đảo này, đồng thời thúc đẩy Đài Loan gia tăng chi tiêu phòng vệ.

Trong khi cả Mỹ và Trung Quốc đều đang dồn sự chú ý vào thương chiến, căng thẳng trong vấn đề Đài Loan đang dần gia tăng một cách nhanh chóng. Cả Mỹ và Đài Loan đều đang hoặc đẩy mạnh, hoặc là thay đổi cách tiếp cận, và những cách tiếp cận đó đều khiến Bắc Kinh cảm thấy khó chịu, nhất là khi vấn đề Đài Loan luôn được Bắc Kinh xem là một “lợi ích cốt lõi” của mình.

Cả hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc đều đang trong quá trình đối đầu với nhau ngày càng căng thẳng trên mặt trận thương mại và công nghệ. Bất cứ một bước đi sai lầm nào, vì thế, sẽ đẩy cả hai vào một mặt trận khác căng thẳng và khốc liệt hơn. Mỹ có lẽ cũng muốn giới hạn cách tiếp cận của mình trong vấn đề Đài Loan, tuy nhiên chỉ cần một tính toán sai lầm từ cả Đài Bắc và Washington, hệ quả sẽ là vô cùng lớn.

 

 Bài viết được đăng lần đầu trên báo Pháp luật Thành phố (ngày 31/05/2019)

 

------------------------------------------

  

2. Bão tố mới trong tam giác Mỹ - Trung - Đài

 


TS. Nguyễn Thành Trung 

(Giám đốc Trung tâm SCIS)

 

TTO - Mối quan hệ tam giác Mỹ - Trung - Đài luôn đầy rẫy tính phức tạp khi Mỹ vừa muốn tạo mối quan hệ gắn kết với một Trung Quốc trỗi dậy, vừa không muốn bỏ rơi đồng minh Đài Loan của mình. 


Hai dòng trên trang 30 trong báo cáo chiến lược Ấn Độ - Thái Bình Dương dài 55 trang được Bộ Quốc phòng Mỹ công bố mới đây đã gây bão trong mối quan hệ Trung - Mỹ khi lãnh thổ Đài Loan được đề cập là "quốc gia" cùng với Singapore, New Zealand và Mông Cổ là các đối tác tin cậy, có năng lực của Mỹ.

 

Trong khi đó, Trung Quốc luôn coi Đài Loan là một phần lãnh thổ không thể tách rời. Sự cố này xát muối thêm vào vết thương của Trung Quốc khi chính quyền Trump liên tục công kích Trung Quốc trên nhiều "mặt trận" khác nhau từ thương mại, Huawei, sáng kiến Vành đai - con đường, Biển Đông, nay là vấn đề Đài Loan.

Điểm nóng không bao giờ nguội

Mối quan hệ tam giác Mỹ - Trung - Đài luôn đầy rẫy tính phức tạp khi Mỹ vừa muốn tạo mối quan hệ gắn kết với một Trung Quốc trỗi dậy, vừa không muốn bỏ rơi đồng minh Đài Loan của mình. Ngược lại lịch sử trong thời chiến tranh lạnh, mối quan hệ Mỹ và Trung Hoa lục địa ngày càng cải thiện trong khi Đài Loan chứng kiến mối quan hệ của mình với Mỹ ngày càng xuống cấp.

Năm 1972, trong chuyến thăm của tổng thống Richard Nixon, Trung Quốc và Mỹ đưa ra thông cáo Thượng Hải 1972 công nhận chính sách "một Trung Quốc" thừa nhận Đài Loan (lúc đó gọi là Trung Hoa Dân Quốc) là một phần của Trung Quốc.

Tháng 1-1979, tổng thống Mỹ Jimmy Carter cắt đứt quan hệ với Đài Loan để thiết lập quan hệ với nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Tuy nhiên, giới lập pháp Mỹ cũng trong năm 1979 thông qua đạo luật quan hệ với Đài Loan như một cam kết rằng Mỹ không ủng hộ Trung Quốc thống nhất Đài Loan bằng biện pháp bạo lực.

Dù cho sự cố này có thể được diễn dịch như là một lỗi ngớ ngẩn thỉnh thoảng gặp trong ngoại giao, hay là một cố ý rõ ràng mà Mỹ muốn kiểm tra phản ứng của Trung Quốc khi các báo cáo của chính phủ liên bang Mỹ luôn được đọc soát, hiệu chỉnh và lựa chọn từ vựng rất kỹ càng trước khi công bố, thì chúng ta không thể bỏ qua một bức tranh rộng lớn hơn.

Đó là Đài Loan là một điểm nóng không bao giờ nguội trong quan hệ Mỹ - Trung, nó ngày càng leo thang và sẵn sàng bùng phát kể từ khi Tổng thống Trump nhậm chức đến nay.

Con bài mặc cả

Tháng 11-2017, khi tiếp Tổng thống Trump thăm Trung Quốc, Tổng bí thư, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhấn mạnh: "Đài Loan là vấn đề quan trọng và nhạy cảm nhất trong quan hệ Trung - Mỹ".

Trung Quốc phát tín hiệu rằng bất kỳ hành động nào của Mỹ, dù mang tính ẩn ý, ủng hộ độc lập, hay thậm chí chỉ tăng cường khả năng tự vệ phòng thủ của Đài Loan, cũng sẽ làm mối quan hệ Trung - Mỹ xuống dốc. Vì thế ông Tập rất không hài lòng khi bà Thái Anh Văn, nhà lãnh đạo Đài Loan, gọi điện chúc mừng ông Trump vừa đắc cử một năm trước đó.

Tuy nhiên, ông Trump vẫn duy trì chính sách ủng hộ Đài Loan vừa như con bài mặc cả vừa như một mẫu hình dân chủ cho Trung Quốc, ngoài việc nâng cao độ khả tín của Mỹ đối với đồng minh. 

Vào tháng 3-2018, Tổng thống Trump ký ban hành đạo luật đi lại Đài Loan cho phép các viên chức cao cấp của Mỹ có thể viếng thăm Đài Loan và ngược lại, bất chấp sự phản đối của Trung Quốc cho rằng đạo luật này đi ngược lại nguyên tắc "một Trung Quốc".

Tháng 11-2018, Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo trong buổi gặp Quốc vụ khanh Trung Quốc Dương Khiết Trì tuyên bố: "Mỹ không theo đuổi một cuộc chiến tranh lạnh hay chính sách ngăn chặn với Trung Quốc, nhưng chúng tôi lo ngại về việc Trung Quốc đang gia tăng nỗ lực để cưỡng ép các quốc gia khác, và hạn chế hoạt động quốc tế của Đài Loan". 

Mỹ tỏ dấu hiệu không hài lòng với các chính sách ngày càng cưỡng ép của Trung Quốc đối với đồng minh của mình.

Điều cốt lõi sâu xa hơn trong bản báo cáo không phải là việc Đài Loan được đề cập với tư cách là quốc gia mà chính nội dung báo cáo cho rằng Đài Loan hiện nay đang phải đối diện với "mối đe dọa ngày càng tăng". 

Không khó hiểu để đoán rằng mối đe dọa đến từ đâu khi ngay trong phần đầu của bản báo cáo, Bộ Quốc phòng Mỹ cho rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc đang tạo ra một trật tự thế giới cưỡng ép các quốc gia khác.

Không phải ngẫu nhiên, số lượng các chuyến hải trình của các tàu hải quân Mỹ đã đi qua eo biển Đài Loan lên tới khoảng 8 lần trong 9 tháng vừa qua. Đây là một con số đáng kể nếu biết rằng các năm trước trung bình mỗi năm hải quân Mỹ chỉ thực hiện 1 chuyến đi qua eo biển Đài Loan.

Do đó, vấn đề Đài Loan được đề cập như một "quốc gia" như một hình thức bác bỏ chính sách "một Trung Quốc" trong bản báo cáo chỉ là phần nổi của một tảng băng chìm báo hiệu rằng mối quan hệ Mỹ - Trung đang lao dốc mà chưa biết điểm dừng khi các lợi ích giữa hai quốc gia này càng xa nhau. 

Bài viết được đăng lần đầu trên phiên bản điện tử của báo Tuổi Trẻ (ngày 09/06/2019)


Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.